Shimpanzetë janë në gjendje të marrin në konsideratë kontekstin e ndërveprimeve sociale dhe mund të pranojnë rezultate të pafavorshme – ndonjëherë.

<b></b> Studim: Shimpanzetë arrijnë ta kuptojnë dallimin mes keqadashjes dhe pamundësisë

Studim: Shimpanzetë arrijnë ta kuptojnë dallimin mes keqadashjes dhe pamundësisë

23.04.2022 15:24

“Mjafton veç që të ka shku mendja." Të gjithë e kemi thënë dhe të gjithë e kemi dëgjuar. Fraza proverbiale u bën të ditur të tjerëve se ne i vlerësojmë përpjekjet e tyre dhe i jep zë një tipari thelbësisht njerëzor: aftësisë për të marrë parasysh kontekstin e veprimeve të tjetrit, kur vendoset nëse ata na trajtuan në mënyrë të drejtë apo jo.

Përgjigja është aq e rrënjosur në shoqëritë tona, saqë shfaqet në strukturën e sistemit tonë ligjor. Ne priremi t'i ndëshkojmë njerëzit më pak ashpër për një krim të kryer rastësisht sesa të ndëshkojmë ata që qëllimisht kërkuan të dëmtonin.

Këto tipare janë të domosdoshme për njerëzit, sepse ne jetojmë dhe varemi nga grupet kolektive të bashkëmoshatarëve. Mbetet e paqartë nëse kafshët e tjera shoqërore, si shimpanzetë, kanë të njëjtën aftësi njohëse për të dalluar injorancën nga zgjedhja, në rastet kur vlerësojnë veprimet shoqërore.

Në dy studime të fundit të botuara në revistën Biology Letters, një grup kërkimor i udhëhequr nga Dr. Jan Engelmann në UC Berkeley, hetoi se cilat variabla marrin parasysh shimpanzetë kur vlerësojnë sjelljen sociale. Studiuesit pyetën veten: Kur reagonin ndaj rezultatit të një ndërveprimi shoqëror, a mendonin shimpanzetë nëse bashkëmoshatarët e tyre bënë më të mirën që mundën, duke pasur parasysh rrethanat?

Sipas Engelman dhe kolegëve të tij, përgjigja është "ndoshta". Studiuesit zbuluan se shimpanzetë nuk shqetësoheshin kur iu ofrua ndihma nën nivelin e duhur nëse kjo ishte alternativa e vetme. Në këtë mënyrë, shimpanzetë veprojnë si njerëzit dhe vlerësojnë kontekstin e situatës së një veprimi përpara se të gjykojnë se si u trajtuan. Vazhdon të ketë pyetje, megjithatë, në lidhje me atë se sa arsyetim përdorin shimpanzetë në kontekste më të ngatërruara shoqërore, kur kufiri midis altruizmit dhe keqdashjes nuk është i përcaktuar qartë.

Vlerësimi i lirisë së zgjedhjes

Kur vlerësojmë një veprim, të gjithë ne padashur e konsiderojmë lirinë e zgjedhjes. A zgjodhën miqtë tanë të vonoheshin një orë sepse ishte më e lehtë, apo ishin ngecur në trafik të paparashikueshëm? Sipas studiuesve, dy faktorë kryesorë i shtyjnë individët të veprojnë jashtë zgjedhjes së tyre janë kufizimi dhe neglizhenca.

Në veprimet e kufizuara, dikush është i vetëdijshëm për një alternativë, por nuk mund ta ndjekë atë rrugë për shkak të psikologjisë fizike ose kufizimit social. Miqtë tanë hipotetikë, për shembull, nuk mund të fillojnë të ngasin makinën në anë të autostradës. Ata do të shkelnin rregullat sociale dhe do të merrnin një gjobë të madhe. Nga ana tjetër, ndonjëherë ne veprojmë kundër dëshirave tona, sepse nuk e dimë se ekziston një opsion tjetër. Në rastin e trafikut, ndoshta miqtë tanë nuk e kuptuan se kishte një rrugë alternative.

Engelmann dhe kolegët e tij donin të dinin nëse shimpanzetë gjithashtu e konsiderojnë lirinë e zgjedhjes kur vlerësojnë veprimet. Studiuesit krijuan një ndërveprim social për ta studiuar këtë. Së pari, studiuesit u huazuan shimpanzeve një mjet. Kur subjekti ia kthente mjetin, një njeri u jepte atyre pak ushqim. Përpara eksperimentit, studiuesit përcaktuan zgjedhjen e preferuar të ushqimit për secilin subjekt. Në eksperiment, shimpanzetë mund të shihnin dy lloje ushqimesh të ekspozuara – ushqimin e tyre të preferuar ose një rostiçeri të ndryshme, më pak të shijshme.

Në të dy rastet, studiuesit bënë të kundërtën e asaj që dëshironin shimpanzetë: u dhanë atyre ushqimin jo të preferuar. Megjithatë, studiuesit manipuluan historinë shoqërore pas këtij rezultati duke krijuar situata eksperimentale ku njerëzit ose zgjodhën t'u jepnin shimpanzeve ushqim ‘mediokër’, ose me sa duket u detyruan për shkak të kufizimit ose pamundësisë.

Si e gjykojnë shimpanzetë një ndërveprim social

Në eksperimentin e parë, studiuesit i shfaqën dy artikuj ushqimorë një shimpanzeje, njëra prej të cilave ishte zgjedhja e preferuar e ushqimit të shimpanzes individuale. Megjithatë, ushqimi i preferuar ishte i mbyllur në një kuti. Në gjysmën e provave, studiuesit u treguan shimpanzeve se mund të hapnin kutinë, por ata ofruan vetëm ushqimin tjetër jo të preferuar. Në gjysmën tjetër, studiuesit krijuan një situatë më të shtrënguar: eksperimentuesit demonstruan se nuk mund ta hapnin kutinë e mbyllur dhe më pas ofruan ushqimin e papreferuar për shimpanzetë e uritur.

Shimpanzetë që besonin se eksperimentuesi nuk kishte zgjidhje tjetër veçse t'u jepte ushqimin më pak të dëshirueshëm, kishin më shumë gjasa ta kthenin mjetin dhe ta pranonin ushqimin pa ndonjë agresion. Në thelb, ata kuptuan se studiuesi u përpoq të ndihmonte, dështoi dhe ofroi opsionin tjetër më të mirë. Nga ana tjetër, kur eksperimentuesit qëllimisht zgjodhën të mos ndajnë ushqimin më të mirë, shimpanzetë u sollën në mënyrë agresive, duke pështyrë eksperimentuesin dhe duke u pozicionuar fizikisht në atë formë që demonstronte pakënaqësinë e tyre.

Në eksperimentin e dytë, një studiues fshehu ushqimin e preferuar diku ku shimpanzeja mund ta shihte. Në gjysmën e provave, studiuesi që ofronte ushqim nuk mundi të shihte ushqimin e preferuar të shimpanzes dhe për këtë arsye nuk e kuptoi se ishte i disponueshëm. Në një grup tjetër, studiuesit u treguan shimpanzezave se njeriu e dinte se ku ishte rostiçeri i fshehur. Në asnjë rast, shimpanzetë nuk morën atë që dëshironin.

Këtë herë, shimpanzetë ishin më pak falëse. Në të dyja situatat, shimpanzetë u sollën në mënyrë agresive dhe kishin më pak gjasa të tregtonin mjetin kur e kuptuan se studiuesit po rezistonin. Dukej se shimpanzetë më pak falëse ndoshta nuk mund ta kuptonin se në disa raste, njerëzit ofruan ushqim nën nivelin e duhur vetëm nga injoranca, jo nga keqdashja.

Dy eksperimentet zbuluan se shimpanzetë nuk e gjykojnë një ndërveprim social vetëm në bazë të rezultatit të tij – çfarë lloj ushqimi morën. Ata morën parasysh edhe kontekstin e situatës. Megjithatë, ata e konsideruan lirinë e zgjedhjes vetëm kur ajo ishte e kufizuar fizikisht, jo kur ishte e kufizuar nga mungesa e njohurive. Kjo i habiti studiuesit, pasi shimpanzetë është treguar se kuptonin njohuritë e bashkëmoshatarëve të tyre në të kaluarën. Shkalla në të cilën shimpanzetë mund të vlerësojnë sjelljen e të tjerëve bazuar në njohuritë ose dëshirat e tyre personale mbetet pa përgjigje.

Pra, për të gjithë eksperimentuesit që u pështynë nga shimpanzetë në dukje mosmirënjohëse, mbani mend: ata mund të kishin bërë të pamundurën për të qenë empatikë, duke pasur parasysh rrethanat.

Tjera nga autori:
1